Zrozumieć raka
Chemioterapia nowotworów
Pytania do Twojego lekarza
Skutki uboczne chemioterapii
Pozostale metody leczenia nowotworów
Pożyteczne informacje w Internecie
Zarządzanie informacjami o leczeniu
Źródła wiedzy w Internecie
Słowniczek pojęć
Nota prawna
Słowniczek pojęć

Lekarze i pielęgniarki mogą posługiwać się wieloma nowymi i nieznanymi terminami podczas stawiania diagnozy, w trakcie leczenia i rekonwalescencji.
Zawsze, kiedy usłyszysz nowy termin medyczny poproś o jego wyjaśnienie. Pomoże Ci to lepiej zrozumieć swoją sytuację zdrowotną, a także lepiej współpracować z lekarzem.

Poniżej umieszczamy najczęściej używane definicje i nazwy badań używane w środowisku onkologicznym.

Alogeniczny przeszczep szpiku kostnego - przeszczep szpiku lub komórek macierzystych od dawcy.

Autologiczny przeszczep szpiku kostnego - podczas tego zabiegu szpik kostny pacjenta lub komórki macierzyste są mu transplantowane po uprzednim otrzymaniu wysokiej dawki chemioterapii.

Adenocarcinoma (gruczolakorak) - jest to nowotwór złośliwy powstający na podłożu tkanki gruczołowej.

Anemia - inaczej niedokrwistość, niedostateczna liczba czerwonych krwinek (erytrocytów). Erytrocyty są ważne, ponieważ transportują tlen z płuc do wszystkich innych komórek organizmu. Objawami anemii są między innymi: krótszy oddech, przemęczenie i osłabienie, bladość powłok skórnych, przyspieszone bicie serca.

Antybiotyk - rodzaj leku używany do zwalczania drobnoustrojów, głównie bakterii, które wywołują infekcje. Antybiotyki stosowane są do leczenia infekcji.

Antyemetyk - inaczej lek przeciwwymiotny, podawany w celu zapobiegania bądź powstrzymania mdłości i wymiotów, czyli częstych efektów ubocznych chemioterapii.

Analgetyk - lek przeciwbólowy.

Aspiracja szpiku kostnego - pobranie komórek ze szpiku kostnego. Lekarz zazwyczaj pobiera próbkę z biodra po uprzednim miejscowym znieczuleniu. Podczas tego zabiegu lekarz używa cienkiej igły umieszczonej na strzykawce w celu pobrania kilku komórek. W biopsji szpiku kostnego lekarz używa grubszej igły, żeby pobrać wycinek kości i szpiku. Pacjent może odczuwać ucisk podczas obu zabiegów i czasami dyskomfort. Dobrze jest w miarę możliwości odprężyć się w czasie badania.

Badania kliniczne - badania nad nowymi i obiecującymi metodami leczenia raka. Celem wszystkich badań klinicznych jest znalezienie skuteczniejszej terapii zwalczającej nowotwory. Badania kliniczne mogą sprawdzać nowe metody chirurgiczne, terapie napromienianiem i leki.
- Faza 1 badania klinicznego - to etap rozwoju leku, kiedy badany preparat jest testowany na ludziach i określane jest bezpieczeństwo jego stosowania. Zazwyczaj badanie przeprowadza się na małej grupie zdrowych ochotników, sporadycznie na pacjentach.
- Faza 2 badania klinicznego - to etap, na którym określa się wstępnie skuteczność leku na pacjentach, u których istnieją wskazania do zastosowania tego rodzaju terapii. Celem tych badan jest ustalenie terapeutycznej dawki leku (dawka minimalna i maksymalna) oraz określeniu krótkofalowych efektów ubocznych, jak również ryzyka związanego z przyjmowaniem badanego leku. Zazwyczaj w badaniu bierze udział ściśle określona liczba pacjentów (ok. 100-250).
- Faza 3 badania klinicznego - etap, kiedy ustala się na szerszą skalę bezpieczeństwo i skuteczność leku na większej grupie pacjentów, którzy ostatecznie otrzymają badany preparat. Celem tych badań jest ustalenie krótko- i długoterminowego bezpieczeństwa i skuteczności, oszacowanie całkowitej wartości terapeutycznej oraz określenie korzyści i ryzyka związanego ze stosowaniem badanego leku.
- Faza 4 badania klinicznego - te badania są przeprowadzane po zaaprobowaniu testowanego preparatu przez odpowiedni urząd, a ich celem jest zebranie dodatkowych danych na temat produktu leczniczego. Najbardziej znanym ośrodkiem, przyjmowanym jako referencyjny, jest amerykański urząd FDA (Food and Drug Administration).
- Protokół - ustalenie ścisłych reguł i wskazówek, których należy przestrzegać w trakcie badania klinicznego. Należy wpisać daty rozpoczęcia i zakończenia badania, wymagane są badania krwi i prześwietlenie, wywiad oraz wypełnienie kwestionariusza. Protokół nazwano stanowi "przepis na prowadzenie badania klinicznego, którego powinien trzymać się zarówno lekarz, jak i pacjent biorący w nim udział.
- Badane grupy - są to różne grupy pacjentów w trakcie badania klinicznego. Na przykład jedną grupę badaną mogą stanowić ci pacjenci, którzy przyjmują testowany lek, a drugą grupę chorzy przyjmujący standardowy preparat. Badanie może być wielotorowe.
- Ślepe próby - w pojedynczo ślepej próbie pacjenci przypisani są do poszczególnych grup (badany lek, standardowy lek, standardowy lek i placebo), ale nie wiedzą, w których się znaleźli. W podwójnie ślepej próbie ani lekarz, ani pacjent nie wiedzą, w jakiej grupie znalazł się chory. To zmniejsza ryzyko wydania przedwczesnej oceny zarówno przez lekarza, jak i pacjenta i powoduje, że wynik badania jest obiektywny.

Bezwzględna liczba neutrofilów - odnosi się do odsetka bezwzględnej liczby białych krwinek, na który składają się komórki zwane neutrofilami. Neutrofile są szczególnie ważne, ponieważ bronią nasz organizm przed infekcjami.

Bilirubina - to substancja, która powstaje w wyniku rozpadu czerwonych krwinek. Bilirubina powstaje w wątrobie i staje się ważnym składnikiem żółci tam produkowanej. Nagromadzenie bilirubiny może prowadzić do żółtaczki. Stężenie bilirubiny jest często wykorzystywane jako wskaźnik do monitorowania wątroby lub funkcji kanału żółciowego.

Biegunka - częstsze niż zazwyczaj oddawanie stolca, który ma bardziej płynną konsystencję niż zazwyczaj. Przyczynami biegunki mogą być: chemioterapia, leki, naświetlanie, infekcja. Biegunkę mogą wywołać również preparaty podane w celu zapobiegnięcia wymiotom lub antybiotyki do leczenia lub prewencji infekcji.

Biopsja - pobranie tkanki do badania w celu ustalenia obecności bądź braku zmian nowotworowych. Lekarz bada materiał pod mikroskopem i porównuje go ze zdrowymi tkankami. Techniki pobrania wycinka do badania obejmują:
- biopsję aspiracyjną cienkoigłową polegającą na pobraniu komórek rakowych za pomocą igły umieszczonej na strzykawce. Kiedy używa się trochę grubszej igły zabieg ten nazywa się biopsją gruboigłową. Czasem lekarze pomocniczo wykorzystują ultradźwięki lub tomografię komputerową.
- pobranie wycinka towarzyszące zabiegowi chirurgicznemu w czasie którego dokonuje się resekcji tkanek zmienionych chorobotwórczo, guza.
Obie procedury pociągają za sobą chirurgiczne przerwanie ciągłości skóry. W niektórych przypadkach zabieg wymaga znieczulenia ogólnego, w innych wystarczy znieczulenie miejscowe.

Brachyterapia - jest to leczenie napromienianiem skierowanym bezpośrednio na guza (źródło promieniowania umieszczone jest w guzie lub jego najbliższym sąsiedztwie).

Bronchoskopia - to badanie wzrokowe krtani i płuc za pomocą giętkiej rurki zakończonej układem optycznym. W większości przypadków pacjentowi przed wykonaniem zabiegu podaje się lek uspokajający i miejscowe znieczulenie, które rozpylane jest w ustach, na języku i w gardle. Podczas badania pobierane są wycinki tkanek i próbki wydzieliny. Po tym badaniu krtań może być obolała.

Całkowita liczba krwinek - to badanie określające liczbę czerwonych krwinek, białych krwinek i płytek we krwi.

Chemioterapia - to leczenie oparte na lekach niszczących raka. Osoba poddana chemioterapii może przyjmować jeden lek lub kombinację kilku leków. Większość preparatów podawana jest poprzez wlew dożylny, niektóre mogą być podawane doustnie lub w postaci zastrzyku, lub też jako wlewy do jam ciała.

Chemioterapia adiuwantowa - jest to chemioterapia podawana po operacji, w przypadku kiedy nie ma już widocznych śladów nowotworu, jednak istnieje ryzyko, że komórki rakowe nadal są w organizmie.

CSFs (Colony Stimulating Factors) - czynniki stymulujące tworzenie kolonii granulocytów i fibroblastów - są to leki (wzorowane na substancjach występujących naturalnie - przyp. tłum.) sprzyjające wytwarzaniu różnego rodzaju komórek. Przykładami CSFs są Neulasta (pegfilgrastim) oraz Aranesp (darbepoetyna alfa).

Cykl - chemioterapia może być podawana w różnym rozłożeniu czasowym, np. dziennie, tygodniowo, miesięcznie. Mówi się, że generalnie chemioterapia jest podawana w cyklach. Cykl może trwać 1 dzień lub więcej, ale zazwyczaj trwa 3-4 tygodnie.

Czynnik rakotwórczy - to każdy czynnik, który przyczynia się do rozwoju nowotworu. Wśród czynników rakotwórczych wyróżniamy fizyczne, chemiczne i wirusowe, jednak większość czynników, niestety, nie jest znana.

Czynnik wzrostu - to substancja, która normalnie jest produkowana w organizmie i wiąże się z podziałem komórki, jej dojrzewaniem i przetrwaniem. Czynnik wzrostu może być również wytwarzany laboratoryjnie, żeby imitować naturalnie wytwarzany przez organizm. Syntetyczne czynniki wzrostu mogą być wykorzystywane w terapii biologicznej do stymulowania systemu immunologicznego do walki z rakiem albo zmniejszenia efektów ubocznych leczenia.

Diagnoza - rozpoznanie stanu zdrowia lub choroby opierające się na objawach, wynikach testów laboratoryjnych, postępowaniu, historii i badaniu fizykalnym pacjenta.

Echokardiogram - graficzny zapis pracy serca dostarczający informacji o jego stanie, wewnętrznych elementach, takich jak zastawka, i o ruchu ścian serca. Echokardiografia wykorzystuje fale ultradźwiękowe.

Elektrokardiografia (EKG) - rejestruje elektryczną czynność serca. Elektrody umieszczane są na klatce piersiowej i na kończynach.

Erytropoetyna - substancja naturalnie występująca u człowieka (a także zwierząt), która stymuluje szpik kostny do produkowania większej ilości krwinek czerwonych. Erytrocyty transportują w krwiobiegu tlen do wszystkich komórek w organizmie oraz dwutlenek węgla, który "odbierają" od wszystkich komórek.

Endoskopia - badanie polegające na wprowadzeniu do wnętrza ciała pacjenta giętkiej lub sztywnej rurki z kamerą, zakończonej układem optycznym, który znajduje się na końcu przewodu. Lekarz przeprowadza endoskopię w celu obejrzenia miejsca zmienionego chorobowo oraz wykonania biopsji i określenia stopnia zaawansowania nowotworu. Różne organy mogą być badane za pomocą endoskopii, dlatego też stosuje się różne nazwy:
- przełyk - ezofagoskopia
- żołądek - gastroskopia
- jelito - kolonoskopia, sigmoidoskopia
- pęcherz - cystoskopia
- tchawica, oskrzela, płuca - bronchoskopia
- szyjka macicy i pochwa - kolposkopia
- podbrzusze - laparoskopia
- płuca - torakoskopia lub mediastinoskopia

Food and Drug Administration (FDA) - FDA jest federalną instytucją odpowiedzialną za zagwarantowanie, że przepisywane leki i sprzęt medyczny są bezpieczne i skuteczne. FDA kontroluje wszystkie badania kliniczne odbywające się w Stanach Zjednoczonych w trakcie ich trwania. W Polsce podobnym nadzorem nad rejestracją leków zajmuje się Instytut Leków.

Gen - każda komórka jest nośnikiem informacji genetycznej, zawartej w jądrze komórkowym w łańcuchu DNA. Geny są to części łańcucha DNA. W genach zakodowane są dane dotyczące dziedzicznych cech, takich jak np. kolor włosów, oczu, wzrost, a także zwiększone ryzyko rozwoju określonych chorób np. nowotworowych.

Gradacja nowotworów - system oceny nowotworów, oceniający stopień złośliwości komórek widocznych pod mikroskopem. Istnieje kilka systemów gradacji nowotworów złośliwych, ale w ogólnym zarysie wszystkie one dzielą nowotwory na:
  • nowotwory o najmniejszej złośliwości (guzy wysoko różnicowane, stopień I)
  • nowotwory o umiarkowanej złośliwości (guzy średnio zróżnicowane, stopień II)
  • nowotwory o wysokiej złośliwości (guzy nisko zróżnicowane, stopień III)

Histopatolog określa stopień złośliwości nowotworu po zbadaniu wycinka tkanki pod mikroskopem. Ocena stopnia złośliwości jest bardzo ważna, ponieważ guzy bardzo złośliwe mają tendencję do szybszego wzrostu i rozprzestrzeniania się, a przez to dają znacznie gorsze rokowanie. Wskaźnik jądrowy nowotworu określa cechy centralnego składnika komórki, czyli jej jądra. Histologiczny stopień złośliwości mówi o cechach poszczególnych tkanek i ich wzajemnych stosunkach.

Hematokryt (Htc) - jest to badanie krwi określające liczbę czerwonych krwinek w krwiobiegu. Im poziom hematokrytu jest niższy, tym niższa jest liczba krwinek czerwonych we krwi. Osoba z niskim poziomem hematokrytu może mieć anemię.

Hemoglobina (Hb) - zawarta w czerwonych krwinkach, odpowiada za transport tlenu do innych organów, takich jak mózg czy serce. Osoba z niskim poziomem hemoglobiny może mieć anemię (niedokrwistość).

Hematologia - dziedzina medycyny zajmująca się krwią i schorzeniami krwi.

HER-2/neu (receptor dla ludzkiego epidermalnego czynnika wzrostowego) - białko, które bierze udział w rozwoju i replikacji komórki. Niektóre nowotwory posiadają nieprawidłowe białka tworzące HER-2/neu, co - jak się przypuszcza - ma swój udział w niekontrolowanym mnożeniu się komórek rakowych.

Hodowle - badania laboratoryjne, które polegają na pobudzaniu do wzrost bakterii pobranych od osoby chorej, służące precyzyjnemu rozpoznaniu i zdiagnozowaniu zakażenia.

Immunoterapia – rodzaj terapii stymulującej system immunologiczny do walki z rakiem. Immunoterapia może być również wykorzystywana do zmniejszenia efektów ubocznych leczenia. Immunoterapię czasem nazywa się też "leczeniem biologicznym".

Kreatynina - substancja wydalana w moczu, dzięki której monitoruje się funkcje nerek. Stężenie kreatyniny mierzone jest w celu stwierdzenia, czy pacjent ma problemy z nerkami lub czy wdrożone leczenie wywołuje niepożądane skutki uboczne.

Kombinacja chemioterapii - zastosowanie jednocześnie więcej niż jednego leku przeciwnowotworowego, co ma na celu zniszczenie większej liczby komórek rakowych.

Komisja Rewizyjna Instytutu (Komisja Bioetyczna) – niezależny panel ekspertów, który sprawdza i monitoruje każde badanie kliniczne dotyczące ludzi. Komisja reprezentuje interesy pacjentów biorących udział w badaniu. W jej skład zawsze wchodzą specjaliści posiadający odpowiednie kwalifikacje do oceny nowych i trwających już badań klinicznych od strony naukowej, prawnej i etycznej. Prawo federalne (w USA) i działające na jego podstawie Biuro Ochrony Badań na Ludziach (Office of Human Research Protection) wymagają, aby Komisja składała się z co najmniej pięciu osób z różnych środowisk. Niektórzy członkowie są lekarzami i naukowcami, inni nie są związani z medycyną, jak duchowni czy nauczyciele. Najważniejszym zadaniem Komisji jest zagwarantowanie, że badanie kliniczne jest uzasadnione naukowo, ryzyko dla pacjentów jest minimalne, oraz że zapewniona jest prywatność osób biorących w nim udział.

Leczenie biologiczne - metoda leczenia polegająca na pobudzeniu układu odpornościowego, które ma pomóc w zwalczaniu raka. Leczenie biologiczne może być też stosowane w celu łagodzenia skutków ubocznych radioterapii i chemioterapii. Określa się je także mianem "immunoterapia".

Łysienie - inaczej utrata włosów. Chemioterapia, a  czasem także naświetlanie, mogą powodować u pacjentów częściową lub całkowitą utratę włosów w trakcie leczenia. Najczęściej łysienie dotyczy głowy, chociaż może dotyczyć także innych obszarów ciała.

Obrzęk - nieprawidłowe nagromadzenie płynu w tkance.

Ostra białaczka limfatyczna - jest to choroba, w której organizm wytwarza duże ilości nieprawidłowych limfocytów. Najczęściej jest diagnozowana u dzieci. Do objawów ostrej białaczki limfatycznej zaliczamy: gorączkę, bladość skóry, utratę apetytu, przemęczenie, bóle kości, nawracające infekcje.

Ostra białaczka szpikowa - to choroba, w której szpik kostny produkuje białe krwinki nie posiadające zdolności pełnienia właściwych sobie funkcji. Do objawów tego schorzenia należy zaliczyć krwawiące dziąsła, anemię, męczliwość, gorączkę, ból kości i powtarzające się infekcje.

Pacha - miejsce pod ramieniem lub dołem pachowym.

Przewlekła białaczka limfocytarna (chronic lymphocytic leukemia - CLL) - jest chorobą, w której dochodzi do nadmiernego wytwarzania niedojrzałych limfocytów. W odróżnieniu od ostrej białaczki limfocytarnej (ALL), komórki powstające w CLL mogą jednak spełniać niektóre swoje funkcje. Dlatego pogorszenie stanu pacjenta w CLL zwykle następuje bardzo powoli.

Przemęczenie - to stan, który cechuje uczucie zmęczenia, słabość, ospałość, zapominanie, wszechogarniające poczucie fizycznego znużenia, brak energii do wykonywania codziennych aktywności. Taki stan jest często spowodowany leczeniem przeciwnowotworowym, ale może być też skutkiem innych chorób. Przemęczenie jest często objawem anemii (niedokrwistości).

Rak śródnabłonkowy - tym mianem określa się nowotwór, który nie rozprzestrzenił się na inne organy bądź nie zaatakował okolicznych tkanek. Rak śródnabłonkowy to wczesna postać nowotworu cechująca się wysoką wyleczalnością.

Ropień - to obszar tkanek objęty zakażeniem i stanem zapalnym.

Scyntygram kości - metoda diagnostyczna wykorzystująca techniki obrazowania medycyny nuklearnej w celu wykrycia ognisk komórek nowotworowych w kościach. Substancja radioaktywna zostaje wstrzyknięta do żyły, a następnie wbudowana do tkanki nowotworowej. Potem specjalna kamera mierzy radioaktywność tkanki i przedstawia ją w postaci obrazu. Ale trzeba przy tym pamiętać, że istnieje zjawisko tzw. wychwytu fizjologicznego, który może różnie u poszczególnych osób wyglądać. Także przebyte w przeszłości urazy i złamania kości mogą dać dodatni sygnał w tym badaniu.

Świadoma zgoda – jest to dokument, gdzie w ogólnym zarysie opisano cały przebieg procedury medycznej albo badania naukowego. Uwzględnia również opis ewentualnego ryzyka oraz korzyści. Podpisanie tego dokumentu oznacza, że pacjent rozumie i wyraża zgodę na procedurę czy udział w badaniu.

Tomografia komputerowa osiowa - badanie obrazowe wykorzystujące skanowanie promieniowaniem X, żeby uzyskać trójwymiarowy obraz organizmu. Dzięki tomografii komputerowej lekarze stawiają diagnozę i określają stopień zaawansowania nowotworu. Czasem konieczne jest zastosowanie środka kontrastowego, aby wizualizować obraz na monitorze komputera. Kontrasty często podaje się bezpośrednio do żyły. Kontrasty zazwyczaj zawierają jod, dlatego jeśli jesteś uczulony na jod lub ryby morskie, powiedz o tym technikowi. Inny rodzaj kontrastu jest stosowany w tomografii komputerowej przewodu żołądkowo-jelitowego. Przed badaniem najprawdopodobniej zostaniesz proszony o wypicie płynów, które ułatwiają wykonanie poprawnego badania.

Ultrasonografia endoskopowa (EUS) - technika diagnostyczna będąca połączeniem endoskopii i ultrasonografii, pozwalająca ocenić ile tkanki nowotworowej znajduje się w okolicznych tkankach zdrowych.

Zaparcie - są to problemy z  oddawaniem stolca. Termin może odnosić się także do zmniejszenia normalnej częstości oddawania stolca. Zaparciom mogą towarzyszyć gazy, ból i ucisk w brzuchu. Te objawy nieswoiste są często pierwszymi i jedynymi objawami raka jelita grubego.

Zespolenie - operacyjne połączenie dwóch struktur organizmu (np. naczyń krwionośnych czy jelit), które umożliwia między nimi przepływ.